İkinci şaşkınlığımız Barış Müzesi’nin (Hiroshima Peace Memorial Museum, mimar: Kenzo Tange, 1955) bir kısmının tadilatta olduğunu fark etmemizle başladı. Filmin önemli bir kısmı buradaki nesnelere odaklandığından itiraf etmeliyim, biraz moralim bozuldu. Mike bu tür sıkıntılara benden daha hazırlıklı, sorun etmedi. “Elimizde olanla yetinmek zorundayız,” dedi ve çekmeye başladı. Orada ilk “Kamerayı dikey mi kullanacağız?” dedim. Çünkü tripodu ona göre ayarlamış ve çekime hazırlanmıştı bile. Evet dedi, ona göre doğal olan buydu. Turisttik. Gezgindik, tanıktık. Daha fazlası değildik. Bende dikey görüntü hep amatör çekim izlenimi verdiğinden, görme alışkanlıklarımdan ötürü saçma buldum. “Birimiz öyle birimiz böyle çeksin, yedekli olur, “dedim. “Sonra karar veririz.” Hemen her şeye anında karar vermek istemedim. Sonunda kabul ettim, uzatmadım, turist/tanık kamerasının belki daha mantıklı olabileceği konusuna ikna olup devam ettim. Nasılsa görüntüleri kullanıp kullanmayacağımızdan emin de değildik. Yani ben değildim. Mike daha planlıydı, en başlarda ne yaptığını biliyor gibi göründü. Ama sonra tüm o görüntülerin filmi tekrar etmekten, Hiroşima’nın bugününü göstermekten başka işe yaramadığını, tüm projenin elimizdeki datayı insanlara göstermekten ibaret olduğunu, basit bir haritalandırma metodu (mapping) kullanmak dışında bir şey yapmadığımızı öne sürerek projenin köküne dinamiti ilk döşeyen de o oldu. Bu tam olarak ne zaman oldu hatırlamıyorum ama hala Hiroşima’daydık çünkü önce fikir ayrılığı yaşayıp sonra strateji değiştirecek kadar vaktimiz oldu.

Belki de en önemlisi tüm bunlar bu kısa süre içinde olurken bir yandan hala müzenin açık olan kısmındaki süreli sergileri gezmek, barış anıtının ne kadar saygın ve sessiz bir ağırbaşlılığı olduğunu düşünmek, bunu da birbirimize söylemek gibi şeyleri de aynı anda yaşamaktı. Farklı düşünüyorduk ama işte bir yandan da derdimizi anlayacak başkası yoktu. Bir yandan da filmde bahsedilen atom bombası sonrası duran saat, gölgesi kalan insan fotoğrafı, birbirine geçen şişe kapakları, deforme olmuş cam gibi objelere bakıyor, gördüğümüzü birbirimize gösteriyor hala film çekmeye çalışıyorduk. İlgimizi çeken bir kaç şey oldu, daha doğrusu bazıları benim ilgimi biraz daha fazla çekti, bazıları onun:

1. Müze’de bombanın nasıl patladığını ve şehri nasıl etkilediğini gösteren büyük bir multimedya simülasyon.

2. Oda oda gezdiğimiz ve bir kısmını kayda aldığım tanık ifadeleri (Hibakusha)[4]

3. Müze’nin hediyelik dükkanından aldığımız onlarca kitap ve Mike’a çabucak anlattığım Barefoot Gen[5] isimli çizgi roman.

Bugün her türlü görüntünün dijital olarak üretilebildiği bir zamanda bu simülasyon insanları hayrete düşürmeyi ne kadar başarabilir bilemiyorum. Ama o gün tüm bu olanları izlerken, bizleri peşine düştüğümüz meselenin büyüklüğü konusunda ürkütmeyi başardığını, bir kitaptan bir alıntının ardına düşerek sanat yapabileceğini düşünmenin sanatçının kibri olduğunu, daha büyük etik sorumluluklarımızın olduğunu fark etmek konusunda bizi düşündürdüğü kesin. Projenin sonraki kısmında, devam edemeyişimizin ana sebeplerinden biri de bu tabii. Her ilginç soruya yönelen sanatçı iştahınızın adeta bir sarhoşluk hissiyle geride kalan şeyleri size bir süreliğine unutturması.

Mike en başta tanık beyanlarını bu kadar önemsememi pek anlamadı. Ama en çok direttiğim konulardan biri de bu beyanların en azından bir kısmının projenin geri kalanında olması konusu oldu. Bu meseleye tekrar döneceğim.

Çizgi roman okumayı hep sevdiğimden, bu sanata olan yakınlığımdan Barefoot Gen’i çok önceden biliyordum. Kitabı orada aldık, sonrasında çizgi romandan uyarlanan animasyon filmine (Barefoot Gen, 1983, Mori Masaki, Toshio Hirata, Shuichi Hirokawa) baktık ve orada olan biten her şeyin bizim anlatım dilimizin ve yapabileceklerimizin çok ötesinde başka bir şey olduğunun bir daha farkına vardık. “Korkunç” dedi Mike, “kan, parçalanmış vücut parçaları, orada burada organlar, yanmış bedenler, hala yaşamaya çalışan, yüzünün yarısı olmayan insanlar, açlık, çaresizlik. Sonrasında suskunluk. Birbirini kabul etmeme. Böyle bir şeyi biz insanlara nasıl açıklarız? Bir sanatçının böyle bir olaydan proje çıkarması etik bir hareket mi? “Bırak böyle bir olaydan sanat projesi çıkarmayı, o filmi bir daha görebileceğimi bile sanmıyorum, korkunç” dedi.

Bu sırada Hiroşima, Sevgilim’in izini sürmeye devam ediyorduk. Başka ne yapabilirdik ki? Filmdeki köprü görüntüsünün aynısını alabilmek için bir iş merkezinin tepesine çıktığımızı, bir balkona tripodu yerleştirdiğimizi, tüm bunlar olurken acaba biri bir şey derse ne deriz stresimizi, ANA Crowne Plaza otelinde oradan oraya koşturmamızı, filmin hangi kısmının acaba nerede çekildiğini bulmaya çalışmanın imkansız olduğunu çünkü her şeyin yenilendiğini, tramvaylardaki sahneler için her tramvaya binip şehri dolandığımızı ve istemesek de Hiroşima’da oradan oraya bir miktar akış halinde salındığımızı kabul etmek gerekiyor. 

Akşam olup tüm o koşuşturma bitmek zorunda kaldığında ve Mike projeyi kökten sorgulamaya başladığında, Hiroşima’nın yükünün iyice omzumuza yerleştiğini anladığımızda, ilk kez Hibakusha tanıklıklarının neden benim için önemli olduğunu fark ettim. Çünkü Mike kesin bir dille tüm o grafik görüntünün, şiddet pornosuna varan vahşetin, kan revan ve suskunluğun yaptığımız işin asla bir parçası olmaması gerektiğini, böyle bir işin içinde asla yer almayacağını söyledi.

“O zaman” dedim, “Tüm o “gore”, o grafik görüntüleri bir kenara bırakalım. Hiçbirini göstermeyelim. Zaten bir cümlenin peşinden Hiroşima’ya geldik. Hiroşima’da hiç bir şey görmedin. Çünkü Hiroşima hiç bir şey nasıl bir şeydir görmek için gittiğin yer. Bombanın öncesini ve sonrasını çıkaralım.” Şiddet sarmalını tüm açıklığıyla göstermek amacımız değil. Ama varlık ile hiçlik arasındaki nokta nasıl bir yerdir, hiçbir şey neye benzer buna bakabiliriz. Elimizdeki tüm malzemeyi bir kenara koymaya karar verdik. Yeniden müzeye gittik, yeniden tanık ifadelerini dinledik. Yeniden kayıtlar yaptık. Bomba atılmadan önceki tüm anlatıları ve sonrasında olanları gösteren her şeyi kayıtlardan çıkarmaya karar verdik. Elimizde hiçliğin nasıl bir şey olduğunu anlatmaya çalışan 11-12 saniyelik görüntüler ve tanıklıklar kaldı. Bombanın tam düştüğü an, etkisinin hissedildiği birkaç saniye.

Her şeye yeniden başlıyor olmanın heyecanıyla, kolumuzun altında kitaplar, film kayıtları, broşür, malzeme, fotoğraflarla Hiroşima’dan ayrıldık. Yeniden bir araya geldiğimizde bizi tatmin edebilecek bir “iş” yapıyor olabileceğimizi hayal etmiştik. Öyle olmadı. 

Sonraki yıllarda, zaman zaman bir araya geldiğimizde, birimiz konuyu açar ve aslında onu yeniden nasıl kuracağımızı konuşurduk. Kalemi kağıdı alıp, kayıt cihazını çalıştırıp yeniden başlıyorduk.

O birkaç saniyede ne oluyordu? Hemen hemen hiçbir şey. Tanıklar olan biteni anlatacak kelime bulmakta zorlanıyorlardı, çoğunlukla metaforlar kullanarak anlatmaya çalışıyorlardı. “Kafamın içinde acayip bir ses duydum.” “Birden her şey karardı.” “Bir flaş gördüm.” Hiçbir şeyi anlatmak haliyle epey zordu. Bir dönem Mike, Japonların da sık sık kullandığı bir metafor olarak Godzilla’yı projeye dahil etmenin dolaylı yollardan bir şeyler anlatmanın belki daha doğru olabileceğini söyledi. Çünkü bir anda ışık ve sonra karanlık gibi sözlerin dışında bir şey bulmakta zorlanıyorduk, ki belki bu da yeterliydi. Mike’a, anlatmaya çalışıp anlatamamanın, başarısızlığa uğramanın, kelimelerin yetmemesi duygusunun proje için olağan olması gerektiğini söylüyordum. Pek tatmin olmadı, görsel malzemenin ne olduğuna bakmak istedi. Filmlerde, çizgi romanlarda nasıl anlatılmıştı? Çoğunlukla sadece soyutlamalar vardı, renkler ve karanlık ya da birden patlayan bir ışık. Her şeyin bembeyaz olması. Sadece on iki saniyeye odaklanınca bunlar kalıyordu. Soyutlama Hiroşima’yı anlatabilmek için, daha doğrusu Hiroşima’yı anlatmakta başarısızlığa uğramak için bir yöntem olabilirdi. Soyutlama konusunda mutabık kalabildik. Mutabık kalabildiğimiz ilk şey sanırım bu oldu.

Tanık ifadeleriyle ilgili başka sorunlarımız da vardı. Aslında sadece ifadelerle değil, kullandığımız her malzeme konusunda küçük bir “telif hakları” mevzumuz vardı. Görgü tanıklarına ait ifadelerin, filmlerin ve çizgi romanların hemen hepsine ait kalın çizgilerle belirlenmiş telif kuralları vardı. Bu mesele hemen hemen yaptığım bütün işlerde sorgulamak zorunda olduğum, referans vererek kullanmaya çalıştığım, ticari olmadığım için sorun olmayacağını düşündüğüm bir meseleydi. Hiroşima konusunda aslında koca bir telif problemimiz vardı. O kısmı sonra düşünmeye karar verdik yoksa işi hiç bitiremeyecektik. Ben Türkiye’de yaşıyorum, telif haklarının çevresinden dolanmak için bir sanatçı ve araştırmacı olarak kendimce akıllıca davranma stratejileri geliştirdiğimi düşünüyorum ama Mike İsveç’te yaşıyordu, orada kurallar daha katı uygulanıyordu. Bu sorunu sonra tekrar düşünürüz dedik ve tanık ifadelerine geri döndük.