Eski zamanlardan bu yana handa sanatçılar olmakla birlikte, özellikle son iki yıldır sanatçıların hanın ikinci katına yoğun yerleşimiyle Tokatlıyan sanatçı sakinleriyle görünür olmaya ve anılmaya başlayan sıcak bir noktaya dönüştü. 

Sanatçılar bir mekânın çatısı altında heterojenlik taşıyan bir topluluk olmakla birlikte farklı kimlik, kültürel ve sınıfsal konumlarından dolayı kolektif üretime teşvik açısından potansiyeller açığa çıkarabilirler. Bugün hana yerleşen ve üretim yapan sanatçılar, geçmiş zamana merak duyuyor ve onunla bağlar kuruyor. Bugün sanatçılarla beraber parçası olduğumuz han serüveninin “alternatif” bir tarih yazımı konusu olduğunu düşünüyorum. Bu yüzden gündelik hayat bilgisinin bir etnograf tavrıyla üretilmesi gerektiğini düşünüyorum. 

Handa yaşam, yerleşik hissederek üretmek anlamına gelir. Her ay kirasını ödediğin bir mülkün duygusal olarak sahibi hissetmek ve o yeri evin gibi görmektir. Bachelard’ın sözleri, sanatçıların mekânla ilişkilenen varlığını anlamaya bizi yakınlaştıracaktır. “Bir yerde yaşamak, ikamet etmekten, okumaktan, çalışmaktan, hatta düşünmekten farklıdır; öğrendiklerini zaman içerisinde yavaş yavaş gösteren bir bedenin yerin içine çekildiği bir süreçtir. Şiddetli bir yağmurdan ziyade eriyen karın ağır ağır toprak zeminin derinlerine sızması gibi.”1 Sanatçıların yurdu olarak biçimlenen handa yaşam, köhnemiş ve eski bir zamana yuva yapmıştır. Buraya yerleşenler aynı mahallenin komşularıdır.  Mahallenin dayanışma ya da imece gibi olumlu anlamlarının yanında topluluk dinamikleri açısından dedikodu ve küslük gibi huzursuz ve baskı yaratan durumların da varlığını göz ardı etmemek gerekir. Bir etnograf gözüyle handa geçirdiğim ilk zamanlardan bir not:  

Gecesi olmayan, bir gündüz düşü. Uykunun ve üretmenin, hareketin ve hararetin mekânı. Sessizlik ve gürültü aynı anın içinde. Çınlayan kulaklar, karşılaşan bakışlar, dokuyan ve dokunan eller, düşüncelere dalan zihinler, tuvalde kayan füzenler bir çatının altında. İçe kapanan; odalara bölünmüş dünyalarına varmak için aynı koridorlardan geçen bedenler… ve dışa saçılan; odalardan Beyoğlu’nun kaldırımlarına doğru genişleyen bir mahalle burası. (Şubat 2023)

Sanatçıların yoğunluklu olarak yerleştiği ikinci kat ile manzara ve nefes alma noktamız olan teras kat arasında sizi bir gezintiye çıkarayım. 

İkinci kat

Sanatçılar katı. Sıra sıra gri odalar. İki yıla yayılan zaman içinde çoğunlukla sanatçıların yaşadığı gözlere dönüşen hanın hayat2 odaları. Odalardan koridora açılan ve diğer katlara yayılan, handan hayata, Beyoğlu’nun iç dünyasına doğru çift yönlü akışkan bir zaman sızıntısı.  

Beyoğlu sokaklarından geçerek hana varmak ve kata çıkmak. Yakıcı güneş nemini yüklenmiş tene bastırıyor. İstiklal öğle vakti ortadan ikiye bölünüyor. Aydınlık taraftan yürüyenler güneşte kavrulmayı göze alanlar ve diğer tarafta ise gölgeden yürüyenler. Kalabalık nehrinde kalabalığın ritmine kapılanlar gölgeyi seçenler. Cadde böylelikle ortadan bölünüyor. Hanın ana kapısından giriyorum. Lavanta nakaratını yüzbinlerce kez tekrar etmiş gülümseyen ve tanıdık yüzün sahibi, lavanta keseleri gibi mor giyinmeyi çok seviyor. Kumaşlara sarınmış ayakta mankenler arasından asansör kapısına uzanan adımlarım giderek sıklaşıyor. Bu mankenlerin hanın imajını zedelediği fikri arada sırada dile getiriliyor. Günün haberleri üzerine üç beş cümle edilen ve selamlaşılan çehreler, handaki zamanı başlatan işaret fişeği, kata varınca demir elektrik panosunun içindeki avuç içi kadar, siyah, sola kıvrılan kolun sesi oluyor. Giderek daha güçlü bir şekilde koridora ışık yayılıyor. Kolu ilk çeviren olmak hana sabah ilk gelenin sen olduğunu söylüyor. 

İkinci katta karşı sırada, çapraz komşu Songül Canerik, ressam ve aynı zamanda bir lisede resim öğretmenliği yapıyor. Derslerden arta kalan zamanının tümünü atölyesinde çalışarak geçiriyor. Enfes çay demliyor. Eğer resimlerindeki ağaçlara dikkatlice bakarsanız o ağaçların ardıç olduğunu ve Dersim’le kurduğu bağın inceliklerini anlarsınız. Türlü halleriyle resmettiği ardıçlar, tarihin acılarını gövdesinde gezdiren ağaçlardır. Yakın zamanda kaybıyla sarsıldığı Mario Levi’nin İstanbul Bir Masaldı romanındaki karakterlerini resimlerinde kurguladı ve onlar için sahneler yarattı. Kapısında turuncunun en sevdiği tonunu kullandığı portresi duruyor.  Asansör çıkışı sağdaki odalardan Resul Aytemur’un, pitoresk bir tarzda resmettiği kalabalıklar, odasının kapısında boy gösterir. Beyoğlu’na ait çektiği onlarca fotoğrafların çıktıları masasının üzerine her daim yayılmış haldedir. Boya tüpleri tükendikçe odasının zemini görünmez hale gelir. Beyoğlu’nun tanıdık ve tanımadık onlarca figür duvarlarındaki resimlerde yaşıyor. Atölyesinden, kıyafetinizi boya bulaştırmadan çıkmanız imkansızdır. Yaz vakitleri en güzel ve en lezzetli karpuzlar bu odada kesilir.

İkinci katın aynı sırasında Orçun Beslen, odasının kapısında Beyoğlu sokaklarında yazılamasını yaptığı bize hırlayan o üç harf kazılı: HRR… Orçun’un genellikle kafasının içinde onlarca düşünce aynı anda uçuşur haldedir. Anne ve babasının Beyoğlu’nda esnaf olması nedeniyle çocukluğu Beyoğlu’nda geçer. Dikiş diker, resim yapar, kolaj üretir, dövme yapar, video kurgular, enstalasyon kurar, çerçeve büker, kumaş keser, atık malzemeleri baştan yaratır.

İkinci katta aynı koridorun en yakın köşesinde Özge Akdeniz var. İmgelerle kurduğu kavramsal diyalog anlam, algı ve ilişkisel evrenlerde gezinir. Üretirken malzemeyle ve nesnelerle kurduğu ilişkiye tanıklık etmek keyif verir. Sosyolojiden edebiyata, edebiyattan sinemaya açılan yollara girerken toplumsal cinsiyetle yatayda kesiştiğimiz ve türlü sohbetlere dalabildiğimiz için şanslıyım. Özge, hanın botanik bahçesinin süreğen emekçisidir. Bitkilerin yapraklarını elleriyle birer birer temizler. Sarmaşıkların tırmanacağı yolları çizer. Onları çoğaltmanın ve mutlu etmenin yöntemlerini öğrenir, keşiflerini keyifle anlatır. Karşı sıradaki en yakın komşum ise Semra Çelik. Onun bilgelikle hayatı nasıl göğüslediğini izlemek dışında onu tarif etmem zor ve her birini detaylı anlatamayacağım sayıda sanatçı var3. 

Gün ilerledikçe açık bırakılan kapıların sayısı artacak, konuşmalar sıklaşacak ve hareket eden bedenler hanın ıssızlığını perdeleyecek. Keyif kahveleri içilecek. Bazen can sıkıcı tartışmalar bazen de kötü haberler gelecek. İçine kapanan ya da kendine açılan odalarda tiner kokuları etrafa süzülmeye devam edecek.  

Mekân nabzı atan, arıza yapan ve suyu akandır. Tadilatla yuvasından olan canlının mezarlığıdır. Pazar tatilidir. Kalabalık uğultudur. Gündüz düşü ve gece vardiyasıdır. Çay ve demleme kahvedir. Tırmandıran ve tutundurandır. Boş zamanın salıncağı ve saatlerde sıkıştırandır. Öğle şekerlemesi esnasında çalan kapıdır. Hazların rutini ve bulaşık yıkanan kutulardır. Bedenlerin yokluğunda güneş ışığında zifiri karanlıktır. Çekiç, zımpara makinesi ve su deposunun vızıldayan sesleridir. Boş odaları hülyalarıyla kuşatan yeni kiracılardır. Çay ocağının yeşil puludur. Zamana kanca, eskiye gönderişlerdir. İç dünyası dışına yansıyan esnaftır. Susuz kalmış saksı çiçeğidir. Yaz günleri cereyandır.

Mekân tekrarların içindeki farklardır. Kurucu, ezici ve kıvrak zekalıdır. Kıvrımlarında değişen seyyar olan ve aynı zamanda anıtlaşabilendir. Her kimsenin, mülk edinmiş kimsenin ve hiç kimsenindir. Tefe tüfedir. Ebedi kiracılıktır. Sosyal sığınaktır. 

Mekân yuvarlanan ve bellekte yer değiştirendir. Han tüm içinden geçmişlerin ve bugün içinden geçenlerin ve geçeceklerin meskenidir. Bedenin kaidesi, öznenin yurdudur, kimliğin yerleşkesidir. Yolcusu çoğul, belleği kalabalıktır. 

Beşinci kat

Teras katı. Teras katına ilk çıktığımda, devasa bir hayal kucağıma düştü. Terasa pencereleriyle açılan alçak tavanlı mini odacıklar, depoya ihtiyaç duymayan üretim yolculuğunun başında sanatçılar için nasıl da muhteşem yuvalar olurdu ve bu atmosferin içinde geçmişin izleri düşünsel dünyalarını nasıl zenginleştirirdi? Opera binası gördükten sonra “of buradan ne güzel ağıl olur” diyen çobanın koyunlarını düşünmesi gibi ben de gördüğüm her etkileyici mekânı sanatçıların nasıl kullanabileceklerini hayal ediyorum, elimde değil.